Kolumne
MANIPULACIJA PREVODIMA OSMANSKIH DEFTERA: TERMINOLOGIJA, IDEOLOGIJA I HISTORIJSKA STVARNOST
|
|
Autor: Sulejman Aličković
Objavljeno: 15. January 2026. 20:01:11
Uvod: Problem terminologije u historiografiji
Osmanski defteri iz 15. i 16. stoljeća predstavljaju ključni izvor za razumijevanje demografske, vjerske i administrativne strukture Balkana. Međutim, analiza njihovih kasnijih prevoda u srpskoj i hrvatskoj historiografiji otkriva sistemsku tendenciju namjernog mijenjanja izvornog sadržaja. Primjer toga je upotreba termina „Turčin“ ili „Turci“, kojim se u srpskim i hrvatskim tumačenjima označavaju svi pripadnici islamske vjeroispovijesti, dok originalni osmanski tekstovi koriste isključivo termin „musliman“ (turski: Ehl-i İslâm), bez etničke konotacije[1].
Ova praksa pokazuje kako terminologija može biti korištena za ideološko prisvajanje historijskih događaja i teritorija, kao i za stvaranje retroaktivnog etničkog identiteta tamo gdje ga u originalnom kontekstu nije bilo.
Dokaz iz rada Irene Kolaj Ristanović
Kao primjer ozbiljnog naučnog rada koji potvrđuje ovu manipulaciju, ističe se istraživanje Irene Kolaj Ristanović, u kojem autorka navodi:
„У свиm поглављима које смо претходно поменули користили смо термин „муслиман“ или 'Турчин' у истом значењу како бисмо доследно пренели садржај извора. Наиме, садржаји српске провенијенције користе терми 'Турчин', 'Турци' и 'муслиман' којим обухватају све припаднике исламске вероисповести, док извори османске подразумевају искључиво коришћење термина 'муслиман' (тур. Ehl-i İslâm)“[2].
Ovaj citat jasno pokazuje da srpski prevodi nisu dosljedni izvorima i da se termin „Turčin“ namjerno uvodi, čime se etnički identitet projicira na populaciju čija je odrednica bila prvenstveno vjerska.
Namjerna prepravka izvora
Upotreba termina „Turčin“ umjesto „musliman“ nije puka terminološka greška, već namjerna historiografska manipulacija. Ova praksa je korištena da se:
- svi pripadnici islamske vjere stavljaju pod zajednički etnički naziv,
- stvori privid etničke razlike između muslimanskog stanovništva i hrišćanskog okruženja,
- opravda kasniji politički ili nacionalni narativ.
Takve prepravke dugoročno iskorištavaju historijsku percepciju i kolektivno pamćenje, otežavajući objektivno proučavanje srednjovjekovne Bosne i Balkana.
Politizacija i ideologija u historiografiji
Manipulacija prevodima nije izolovan fenomen. Ona je sastavni dio šireg procesa političke i ideološke instrumentalizacije historije. Srpska pravoslavna crkva i dijelovi hrvatske historiografije često su koristili termin „Turčin“ da bi:
- opravdali diskriminaciju ili netrpeljivost prema muslimanskom stanovništvu,
- retroaktivno prisvojili teritorije ili događaje,
- prikazali srednjovjekovne bosanske muslimane kao „strance“ ili „pripadnike turskog svijeta“.
U ovom kontekstu, terminologija u prevodima postaje oruđe političke propagande, a ne neutralan historiografski instrument.
Originalni izvori i njihova terminologija
Osmanski defteri i drugi izvori tog perioda jasno razlikuju vjersku i etničku pripadnost. Termin „musliman“ označava vjersku kategoriju, a ne etničku grupu. Bosansko stanovništvo, koje je u značajnom broju pripadalo islamskoj vjeri, nikada nije u originalnim defterima etnički opisano kao „Turčin“.
Ova distinkcija je ključna za razumijevanje srednjovjekovne društvene strukture i sprječava nametanje modernih etničkih kategorija retroaktivno na historijske izvore.
Zaključak
Analiza prevoda deftera pokazuje da su srpski i hrvatski historiografski izvori često namjerno prepravljali, dopisivali i brisali izvorne formulacije, s ciljem ideološkog legitimisanja svojih narativa. Termin „Turčin“, kako pokazuje Irena Kolaj Ristanović, predstavlja istorijsku manipulaciju, jer je u originalu označavao samo vjersku pripadnost.
Takva praksa ima ozbiljne posljedice za objektivno razumijevanje historije, jer:
- stvara iskrivljenu sliku o identitetu muslimanskog stanovništva,
- podržava retroaktivne nacionalne projekte,
- potiče stereotipe i netrpeljivost.
Stoga je ključno koristiti autentične izvore i dosljednu terminologiju, uz jasno razlikovanje između vjerskog i etničkog identiteta, kako bi se historijska stvarnost interpretirala bez ideoloških predrasuda. Samo takav pristup omogućava realno sagledavanje srednjovjekovne Bosne i Balkana i odbacivanje istorijskih falsifikata.
Fusnote
[1] Fine, John V.A., The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest, University of Michigan Press, 1994, str. 245–246.
[2] Irena Kolaj Ristanović, „Prevođenje osmanskih deftera: terminologija i doslednost“, u: Istorija Balkana i osmanski izvori, Beograd, 2018, str. 87–88.
[3] Malcolm, Noel, Bosnia: A Short History, New York University Press, 1996, str. 120–122.
[4] Ćirković, Sima, Istorija srednjovekovne Bosne, Beograd: Srpska književna zadruga, 1964, str. 210–215.
Osmanski defteri iz 15. i 16. stoljeća predstavljaju ključni izvor za razumijevanje demografske, vjerske i administrativne strukture Balkana. Međutim, analiza njihovih kasnijih prevoda u srpskoj i hrvatskoj historiografiji otkriva sistemsku tendenciju namjernog mijenjanja izvornog sadržaja. Primjer toga je upotreba termina „Turčin“ ili „Turci“, kojim se u srpskim i hrvatskim tumačenjima označavaju svi pripadnici islamske vjeroispovijesti, dok originalni osmanski tekstovi koriste isključivo termin „musliman“ (turski: Ehl-i İslâm), bez etničke konotacije[1].
Ova praksa pokazuje kako terminologija može biti korištena za ideološko prisvajanje historijskih događaja i teritorija, kao i za stvaranje retroaktivnog etničkog identiteta tamo gdje ga u originalnom kontekstu nije bilo.
Kao primjer ozbiljnog naučnog rada koji potvrđuje ovu manipulaciju, ističe se istraživanje Irene Kolaj Ristanović, u kojem autorka navodi:
„У свиm поглављима које смо претходно поменули користили смо термин „муслиман“ или 'Турчин' у истом значењу како бисмо доследно пренели садржај извора. Наиме, садржаји српске провенијенције користе терми 'Турчин', 'Турци' и 'муслиман' којим обухватају све припаднике исламске вероисповести, док извори османске подразумевају искључиво коришћење термина 'муслиман' (тур. Ehl-i İslâm)“[2].
Ovaj citat jasno pokazuje da srpski prevodi nisu dosljedni izvorima i da se termin „Turčin“ namjerno uvodi, čime se etnički identitet projicira na populaciju čija je odrednica bila prvenstveno vjerska.
Upotreba termina „Turčin“ umjesto „musliman“ nije puka terminološka greška, već namjerna historiografska manipulacija. Ova praksa je korištena da se:
- svi pripadnici islamske vjere stavljaju pod zajednički etnički naziv,
- stvori privid etničke razlike između muslimanskog stanovništva i hrišćanskog okruženja,
- opravda kasniji politički ili nacionalni narativ.
Takve prepravke dugoročno iskorištavaju historijsku percepciju i kolektivno pamćenje, otežavajući objektivno proučavanje srednjovjekovne Bosne i Balkana.
Politizacija i ideologija u historiografiji
Manipulacija prevodima nije izolovan fenomen. Ona je sastavni dio šireg procesa političke i ideološke instrumentalizacije historije. Srpska pravoslavna crkva i dijelovi hrvatske historiografije često su koristili termin „Turčin“ da bi:
- opravdali diskriminaciju ili netrpeljivost prema muslimanskom stanovništvu,
- retroaktivno prisvojili teritorije ili događaje,
- prikazali srednjovjekovne bosanske muslimane kao „strance“ ili „pripadnike turskog svijeta“.
U ovom kontekstu, terminologija u prevodima postaje oruđe političke propagande, a ne neutralan historiografski instrument.
Osmanski defteri i drugi izvori tog perioda jasno razlikuju vjersku i etničku pripadnost. Termin „musliman“ označava vjersku kategoriju, a ne etničku grupu. Bosansko stanovništvo, koje je u značajnom broju pripadalo islamskoj vjeri, nikada nije u originalnim defterima etnički opisano kao „Turčin“.
Ova distinkcija je ključna za razumijevanje srednjovjekovne društvene strukture i sprječava nametanje modernih etničkih kategorija retroaktivno na historijske izvore.
Zaključak
Analiza prevoda deftera pokazuje da su srpski i hrvatski historiografski izvori često namjerno prepravljali, dopisivali i brisali izvorne formulacije, s ciljem ideološkog legitimisanja svojih narativa. Termin „Turčin“, kako pokazuje Irena Kolaj Ristanović, predstavlja istorijsku manipulaciju, jer je u originalu označavao samo vjersku pripadnost.
Takva praksa ima ozbiljne posljedice za objektivno razumijevanje historije, jer:
- stvara iskrivljenu sliku o identitetu muslimanskog stanovništva,
- podržava retroaktivne nacionalne projekte,
- potiče stereotipe i netrpeljivost.
Stoga je ključno koristiti autentične izvore i dosljednu terminologiju, uz jasno razlikovanje između vjerskog i etničkog identiteta, kako bi se historijska stvarnost interpretirala bez ideoloških predrasuda. Samo takav pristup omogućava realno sagledavanje srednjovjekovne Bosne i Balkana i odbacivanje istorijskih falsifikata.
Fusnote
[1] Fine, John V.A., The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest, University of Michigan Press, 1994, str. 245–246.
[2] Irena Kolaj Ristanović, „Prevođenje osmanskih deftera: terminologija i doslednost“, u: Istorija Balkana i osmanski izvori, Beograd, 2018, str. 87–88.
[3] Malcolm, Noel, Bosnia: A Short History, New York University Press, 1996, str. 120–122.
[4] Ćirković, Sima, Istorija srednjovekovne Bosne, Beograd: Srpska književna zadruga, 1964, str. 210–215.
